ವೆಂಕಟಮಖಿ

ಇದು ಸುಮಾರು ಮೂರು ವರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಬರೆದಿದ್ದು. ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆ ನಡೆದ ನಾವಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಸ್ಮರಣ ಸಂಚಿಕೆಗೆಂದು ಕಳಿಸಿದ್ದೆ. ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.




ವೆಂಕಟಮಖಿ ಮತ್ತವನ ಚತುರ್ದಂಡಿ ಪ್ರಕಾಶಿಕೆ


ದಕ್ಷಿಣಾದಿ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತವೆಂದು ಹೆಸರು ಬರಲು, ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಎರಡಾಗಿ ಕವಲಾದಾಗ ದಕ್ಷಿಣದ ಕವಲನ್ನು ರೂಢಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದವರು ಹಲವರು ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಯಾವುದೇ ಕಲೆ, ನಿಂತ ನೀರಲ್ಲ. ಬದಲಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮೂಲವನ್ನೇ ಹಾಳುಗೆಡೆಯುವಂತಿರಬಾರದಲ್ಲ! ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲೇ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖರಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಹಿಂದೆಯೇ ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ - ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯ (practice) ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣ (theory) ಎಂಬವು ಎರಡೂ ಮುಖ್ಯವಾದುವು. ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಣದ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುವನು, ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಲಕ್ಷಣವು ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲೆ ಮಾಡುವುದು ಬಹಳ ಬಲು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಕೆಲಸ. ಇಂತಹ ಹಲವು ಕನ್ನಡಿಗ ಲಕ್ಷಣಕಾರರು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಆಗಿಹೋಗಿದ್ದಾರೆ.

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಾಚಾರ್ಯ ಎಂಬ ಬಿರುದು ಹೊತ್ತ ಮಾಧವ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರು ಸಂಗೀತ ಸಾರ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಂಗಡಣಾಶಾಸ್ತ್ರ (Taxonomy) ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತೋ, ಹೇಗೆ ರಸಾಯನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು periodic table ಅನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ರಾಗ-ತಾಳಗಳ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಒಂದು ವಿಂಗಡಣೆಯೆ ಕ್ರಮ ಬೇಕು. ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ರಾಗಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ. ಇದನ್ನು ಬಹಳ ಸರಳ ಮಾಡಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಹೋಲುವ ರಾಗಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದು ಮೇಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬಹುದು. ಈಗ ಹುಲಿ, ಸಿಂಹ, ಬೆಕ್ಕು ಗಳೆಲ್ಲ ಬೆಕ್ಕಿನ ಪಂಗಡಕ್ಕೆ (genus: Felis) ಸೇರುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಹಾಗೆ ಅನ್ನಬಹುದು.

ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರು ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ೫೦ ರಾಗಗಳನ್ನು ೧೫ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅವರು ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕವಾದ ಸಂಗೀತಸಾರದ ಯಾವ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳೂ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಬಂದ ಕೆಲವು ಸಂಗೀತಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಭಾಗಗಳಿಂದಷ್ಟೇ ಇದನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು.

ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಈ ಮೇಳಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಜನಪ್ರಿಯ ರಾಗಗಳು ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಸರಿಯುವುದೂ, ಅಪರೂಪ ರಾಗಗಳು ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ಬರುವುದೂ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಸಂಗತಿ. ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೫೦-೧೦೦ ರಾಗಗಳು ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರಬಹುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರಿಗಿಂತ ೨೦೦-೨೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಮೊದುಲೇ ಬಂದುಹೋದ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ೩೨ ರಾಗಗಳು ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಅವರ ಒಂದು ವಚನದಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಎನ್ನ ಕಾಯವ ದಂಡಿಗೆಯ ಮಾಡಯ್ಯ
ಎನ್ನ ಶಿರವ ಸೋರೆಯ ಮಾಡಯ್ಯ
ಎನ್ನ ನರಗಳ ತಂತಿಯ ಮಾಡಯ್ಯ
ಬತ್ತೀಸ ರಾಗವ ಹಾಡಯ್ಯ
ಕೂಡಲ ಸಂಗಮ ದೇವ!

ಇನ್ನು ಮುಂದೆ, ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರಿಗಿಂತ ೧೫೦ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಬಂದ ಪುರಂದರದಾಸರೂ ತಮ್ಮ ಒಂದು ದೇವರನಾಮದಲ್ಲಿ "ತುತ್ತುರು ತೂರೆಂದು ಬತ್ತಿಸರಾಗಗಳನ್ನು ಚಿತ್ತಜಜನಕ ತನ್ನ ಕೊಳಲಿನಲ್ಲೂದಿದನು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ರಚನೆ ಮತ್ತು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ರಾಗಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ. (ಅವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ, ಮೂವತ್ತೆರಡು ರಾಗಗಳೂ ಆಗುವುದು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯವಾದ ಸಂಗತಿ). ಆದರೆ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರು ಹೇಳಿರುವ ರಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪುರಂದರ ದಾಸರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವು ಹೊಸವು. ಇದೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದೆನೆಂದರೆ, ರಾಗಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿದುವುದಕ್ಕೆ, ಅಷ್ಟೆ!

ಪುರಂದರದಾಸರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಕಾರ ರಾಮಾಮಾತ್ಯ. ಇವನ ಸ್ವರಮೇಳಕಲಾನಿಧಿ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕ ದೊರೆತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಕಾಲದ ರಾಗಗಳನ್ನು ೨೦ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿ, ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾತೆ ಈತ. ರಾಮಾಮಾತ್ಯ, ವಿಜಯನಗರದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನಿಗೆ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದವನು. ಅಂತೂ, ವಿಜಯನಗರದ ಮೊದಲರಸನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಕೊನೆಯರಸನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥ ರಚನೆ ಆಗಿರುವುದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿ. ೧೫೬೫ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಮಣ್ಣುಮುಕ್ಕಿತು. ಉಳಿದುಪಳಿದವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆಗೂ, ಚಂದ್ರಗಿರಿಗೂ ಓಡಿಹೋದರು. ಆದರೆ, ಆ ರಾಜ್ಯಗಳು ವಿಜಯನಗರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಎಂದೂ ಸರಿಸಾಟಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.ಇದರ ನಂತರ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ೧೭ನೇ-೧೮ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಿತ್ತವರಲ್ಲು ಮೊದಲಿನವರು ತಂಜಾವೂರಿನ ನಾಯಕರು. ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರು.

ಶಿವನ ಜೊತೆಗೇ ಪಣತೊಡಲು ಸಿದ್ಧವಾದ ಕನ್ನಡಿಗ ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಇದ್ದದ್ದು ತಂಜಾವೂರಿನ ನಾಯಕರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ.

ವೆಂಕಟಮಖಿ ಗೋವಿಂದದೀಕ್ಷಿತನ ಮತ್ತು ನಾಗಮ್ಮ ಇವರ ಮಗ. ಇವನಿಗೆ ವೆಂಕಟಾಧ್ವರಿ, ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದೀಕ್ಷಿತ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇತ್ತು. ಇವರ ಕುಟುಂಬ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದ ಹೊಯ್ಸಳ ಕರ್ನಾಟಕರದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲು ಆಧಾರಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಗೋವಿಂದ ದೀಕ್ಷಿತ ವಿಜಯನಗರದ ಅಚ್ಯುತರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾತ. ರಾಜ ಅಚ್ಚುತ ರಾಯನ ಹೆಂಡತಿಯ ತಂಗಿಯನ್ನು, ಚೆವ್ವಪ್ಪ ನಾಯಕನೆಂಬಾತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಮದುವೆ ಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ತಂಜಾವೂರನ್ನು ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಆಗಲೇ ಗೋವಿಂದ ದೀಕ್ಷಿತ ತಂಜಾವೂರಿಗೆ ಇವನು ಚೆವ್ವಪ್ಪನಾಯಕನೊಡನೆ ಹೋದ. ಗೋವಿಂದ ದೀಕ್ಷಿತನೇ ಚಾಣಕ್ಯನಂತೆ ನಿಂತು ಚೆವ್ವಪ್ಪನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜ್ಯ ಬಿದ್ದುಹೋದಮೇಲೆ, ತಂಜಾವೂರಿನ ಪಾಳಯಪಟ್ಟು ಮೇಲೆ ಬಂತು. ಗೋವಿಂದ ದೀಕ್ಷಿತ ಚೆವ್ವಪ್ಪನಿಗೂ. ಅವನ ಮಗ ಅಚ್ಯುತ ನಾಯಕನಿಗೂ, ಮೊಮ್ಮೊಗ ರಘುನಾಥ ನಾಯಕನಿಗೂ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದವನು. ಗೋವಿಂದ ದೀಕ್ಷಿತ ಹೊಸದೊಂದು ರೀತಿಯ ವೀಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ರಘುನಾಥ ವೀಣೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟ. ಅವನಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಇದ್ದ ವೀಣೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಕುಂದು ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಇದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಈಗ ಇರುವ ವೀಣೆಗಳೆಲ್ಲ, ಇದರ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾದುವೇ. ಗೋವಿಂದ ದೀಕ್ಷಿತ ಸಂಗೀತಸುಧಾ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ವೇದ ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಇವನು ಭಾರೀ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿದ್ದನಂತೆ. ತಂಜಾವೂರಿನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಇವನಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದ ಗುಡಿ, ಗೋವಿಂದಪುರಂ ಎನ್ನುವ ಊರುಗಳಿವೆ.

ವೆಂಕಟಮಖಿ, ತನ್ನ ತಂದೆ, ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ಯಜ್ಞನಾರಾಯಣ ದೀಕ್ಷಿತ, ಮತ್ತು ರಾಜ ರಘುನಾಥ ನಾಯಕ, ಮತ್ತು ತಾನಪ್ಪಾಚಾರ್ಯ ಎಂದೇ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದ ವೆಂಕಟಮಂತ್ರಿಯ ಇವರೆಲ್ಲರ ಬಳಿ ಸಂಗೀತ, ವೇದ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಇತರ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಟೀಕೆಗಳನ್ನು, ಹೊತ್ತಗೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ.ಇವನು ವಿಜಯರಾಘವನಾಯಕನಿಗೆ(ಕ್ರಿ.ಶ.೧೬೩೩-೧೬೭೪) ಮಂತ್ರಿಯೂ ಆಗಿಕೆ ಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಿದ್ದರ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ.

ಆದರೆ ವೆಂಕಟಮಖಿಯ ಹೆಸರು ಇವತ್ತಿಗೂ ನಿಂತಿರುವುದು ಅವನೇ ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ೭೨ ಮೇಳಕರ್ತಗಳ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ’ಚತುರ್ದಂಡೀ ಪ್ರಕಾಶಿಕೆ’ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ. ಸಂಗೀತದ ಹಂದರದ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳು ಎನ್ನುವ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಚತುರ್ದಂಡಿ. ಗೀತ, ಠಾಯ, ಆಲಾಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಂಧಗಳೇ ಈ ನಾಲ್ಕು ಸ್ತಂಭಗಳು. ಈ ಕಲ್ಪನೆಯೇನು ಹೊಸದಾಗಿ ವೆಂಕಟಮಖಿ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೊದಲು ವೆಂಕಟಮಖಿ ರೂಢಿಯಂತೆ ಸ್ವರಗಳು, ವೀಣೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು, ರಾಗಗಳು, ಮತ್ತು ಈ ರಾಗಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸುವ ಮೇಳಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ಟಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿನ ಮೇಳ ಪ್ರಕರಣವೇ ವೆಂಕಟಮಖಿ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟ ಮುಖ್ಯ ಕೊಡುಗೆ.

ಸ್ವರಗಳು ಏಳು ಅನ್ನುವುದು ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದ್ದ ಸಂಗತಿ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆಧಾರವಿದೆ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲೂ ಏಳೇ ಸ್ವರಗಳಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರಗಳು ಎನ್ನತ್ತಾರೆ. ಎಂದರೆ ಈ ಸ್ವರಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸವು. ಸ ಮತ್ತು ಪ ಇವೇ ಆ ಸ್ವರಗಳು. ನಾವು ಹಾಡುವ base frequency ಯನ್ನೇ ನಾವು ಸ (ಆಧಾರ ಷಡ್ಜ)ಎನ್ನುವ ಸ್ವರದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತೇವೆ.ಹಾಗಿದ್ದಾಗ, ಇದರ ಒಂದೂವರೆಯಷ್ಟು frequency ಇರುವ ಸ್ವರ ’ಪ’ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೇ ಆಧಾರ ಷಡ್ಜದ ಎರಡರಷ್ಟು ಇರುವ frequencyಯು ಮೇಲಿನ , ಅಥವ ತಾರಸ್ಥಾಯಿ ಷಡ್ಜ (ಸ) ಆಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನುಳಿದ ಸ್ವರಗಳು (ರಿ,ಗ, ಮ,ದ,ನಿ) ಬೇರೆಬೇರೆ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬರಬಹುದು. ಸುಮಾರು ೧೫-೧೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದಹಾಗೆ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಗಗಳಲ್ಲೂ, ’ಮ’ ಸ್ವರವು ಎರಡು ಪ್ರಭೇದವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಮತ್ತು, ರಿ,ಗ,ದ,ನಿ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಭೇದಗಳಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲೂ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಕೆಲವು ರಾಗದಲ್ಲಿ ರಿ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಸ್ವರಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಇನ್ನೊಂದು ರಾಗದಲ್ಲಿ ಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಗೇ ಒಂದು ರಾಗದಲ್ಲಿ ದ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಸ್ವರಸ್ಥಾನ ಇನ್ನೊಂದು ರಾಗದಲ್ಲಿ ನಿ ಆಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದೇ, ಮೇಳಗಳ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಲುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ವೆಂಕಟಮಖಿಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಷ್ಟು ಅರಿತಿದ್ದರೆ ಸಾಕು.

ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರೂ, ನಂತರ ಬಂದ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರೂ, ಗೋವಿಂದ ದೀಕ್ಷಿತನೂ, ಇವರೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಮೇಳಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವಾಗ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಸ್ವರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆ ಮಾಡುವ ವಿಭಾಗಗಳೆಲ್ಲ ರೂಢಿಯಿಂದ ಬಂದವು ಅಷ್ಟೇ. ಎಂದರೆ, ಮೇಳಗಳ ಎಷ್ಟು ಇವೆ ಎನ್ನುವುದಾಗಲಿ, ಅವುಗಳ ಕ್ರಮವೇ ಆಗಲಿ, ಯಾವುದೇ ನಿಯಮ-ನಡಾವಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಎಲ್ಲ ಮೇಳಗಳಲ್ಲೂ ಏಳೂ ಸ್ವರಗಳೂ ಬರಬೇಕೆನ್ನುವುದೊಂದಷ್ಟೇ ಮೂಲ ನಿಯಮ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ, ಅದು ಮೇಳವಾಗದು.

ವೆಂಕಟಮಖಿ ತರ್ಕವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿದ್ದವನು ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಬಹುಶಃ ಇದು ಅವನಿಗೆ ತೀರಾ ಗೋಜಲು ವಿಧಾನ ಎನ್ನಿಸಿರಬಹುದು.ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ಮೇಳಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಮೊದಲು ಗಣಿತದ ಸಹಾಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡೋಣ.

ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ಸ್ವರಗಳ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಅವನು ಸಂಕೇತಗಳ ಮೂಲಕ ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾನೆ.ರಿಷಭ ಸ್ವರದ ಮೂರು ವಿಧಗಳನ್ನು ಅವನು - ರ, ರಿ, ರು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೇ, ಗಾಂಧಾರವು ಗ, ಗಿ, ಗು ಗಳಾಗಿಯೂ, ಧೈವತವು ದ,ದಿ,ದು ಗಳಾಗಿಯೂ, ನಿಷಾದವು ನ,ನಿ,ನು ವಾಗಿಯೂ ಸಂಕೇತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಎರಡೆ ವಿಧವಾದ್ದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ಮ ಮತ್ತು ಮಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನು ಷಡ್ಜ ಪಂಚಮಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದಗಳಿಲ್ಲ - ಹಾಗಾಗಿ ಅವನ್ನು ಸ ಮತ್ತು ಪ ಎಂದೇ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹಾಗಾದರೆ, ಒಟ್ಟು ಸ್ವರಸ್ಥಾನಗಳು ೧೬ ಆದವು (ಸ,ರ,ರಿ,ರು,ಗ,ಗಿ,ಗು,ಮ,ಮಿ,ಪ,ದ,ದಿ,ದು,ನ,ನಿ,ನು);
೧. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ರೂಢಿ ಇರುವಂತೆ (practical music), ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ವರಸ್ಥಾನಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬರುವಂತಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ರು ಎಂದು ಯಾವ ರಿಷಭ ಸ್ವರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತೇವೋ (ಎಂದರೆ ರಿಷಭದ ಮೂರನೇ ವಿಧ), ಇನ್ನು ಕೆಲವು ರಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅದೇ ಸ್ವ್ವರವು (ಬೇಕಾದರೆ frequency ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ), ಗಿ ಎಂಬ ಸ್ವರವಾಗಿರುತ್ತೆ (ಎಂದರೆ, ಗಾಂಧಾರದ ಎರಡನೇ ವಿಧ). ಹಾಗಾದರೆ ಇದರಿಂದ ಏನಾಯಿತು? ರು, ಮತ್ತು ಗಿ ಸ್ವರಗಳು ಒಟ್ತಿಗೇ ಯಾವ ರಾಗದಲ್ಲಿರುವಂತಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲವೇ? ಹಾಗೆ ಬಂದರೆ, ಯಾವುದು ರು, ಯಾವುದು ಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೇ ಒಟ್ಟು ನಾಲ್ಕು equality ಗಳು ಇವೆ. ಅದನ್ನುಈ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದಿದ್ದೇನೆ.
೨. ರಿ = ಗ ; ರು=ಗಿ; ದಿ=ನ ; ದು=ನಿ
೩. ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಏಳು ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿಪ್ರ್ತಿ ಸ್ವರವೂ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವರಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ = higher frequecny ಬರಬೇಕೆಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ನಿಯಮ. ಎಂದರೆ, ಅವರದ ಯಾವುದೇ ವಿಧವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದರೂ ಸ < ರಿ < ಗ < ಮ < ಪ < ದ< ನಿ < ಮೇಲಿನ ಸ ( ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ಡೇನೆ ಹೊರತು ಸ್ವರಗಳ ವಿಧಗಳನ್ನಲ್ಲ)
೪. ೨ ಮತ್ತು ೩ನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೇ ನೋಡಿದಾಗ, ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಎಲ್ಲಾ ರಾಗಗಳು ಹೊಂದಬೇಕಾದರೆ, ಕೆಲವು ಸ್ವರ ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗದೀಂದ ಹೊರಗಿಡಬೇಕಾಗುತ್ತೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ರು-ಗಿ, ರು-ಗ , ದಿ-ನ ದು-ನ ಇತ್ಯಾದಿ)
೫. ಈಗ ರಿಷಭ ಗಾಂಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ರ-ಗ; ರ-ಗಿ; ರ-ಗು; ರಿ-ಗಿ; ರಿ-ಗು; ರು-ಗು ಎಂಬ ಆರು ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಸಾಧ್ಯ. ರಿ-ಗ; ರು-ಗ; ಮತ್ತು ರು-ಗಿ ಈ ಮೂರು ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಅಸಾಧ್ಯ. ಹೀಗೇ ಧೈವತ ನಿಷಾದಗಳಲ್ಲಿ ೬ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಸಾಧ್ಯ.

ಇಷ್ಟು ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿ ವೆಂಕಟಮಖಿ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಮೇಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ.

ಈಗ ಒಂದು hypothetical ಸ್ವರ ಸಮೂಹ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ನೋಡೋಣ - ಮೊದಲು ರಿಷಭ ಗಾಂಧಾರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸದೇ ಬರೀ ಧೈವತ ನಿಷಾದಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುವ:
ರ-ಗ-ದ-ನ (ಮೇಳ ೧)
ರ-ಗ-ದ-ನಿ (ಮೇಳ ೨)
ರ-ಗ-ದ-ನು (ಮೇಳ ೩)
ರ-ಗ-ದಿ-ನಿ (ಮೇಳ ೪)
ರ-ಗ-ದಿ-ನು (ಮೇಳ ೫)
ರ-ಗ-ದು-ನು (ಮೇಳ ೬)

ಒಟ್ಟು ಆರು ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಸಾಧ್ಯ. ಈಗ, ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ರಿಷಭ ಗಾಂಧಾರಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಿಷಭಗಾಂಧಾರ ಕೂಟಕ್ಕೂ ಆರು ಮೇಳಗಳು ಸಾಧ್ಯ. ಅಂದರೆ, ಆರು ಆರಲಿ ಮೂವತ್ತಾರು ಮೇಳರಾಗಗಳದುವು.

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾವು ಮಧ್ಯಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆವಲ್ಲ! ಆದರೆ, ಮೇಳರಾಗವಾಗಲು ಏಳೂ ಸ್ವರಗಳು ಇರಲೇಬೇಕು. ಈಗ ಮಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ವಿಧವಾದ್ದರಿಂದ, ಈ ಮೂವತ್ತಾರು ಮೇಳರಾಗಗಳಿಗೆ ’ಮ’ ಪ್ರಬೇಧವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಮೂವತ್ತಾರು ಮೇಳಗಳನ್ನು ಮಾಡೋಣ- ’ಮಿ’ ಸ್ವರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮೂವತ್ತಾರು ಮೇಳಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ವೆಂಕಟಮಖಿ. ಹಾಗಾಗಿ ಮೇಳಗಳು ಒಟ್ಟು ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು.

ಇಷ್ಟು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು, ಆಮೇಳೆ ಅವನು ಅವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ೧೯ ಮೇಳಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅವನ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಎಷ್ಟನೇ ಮೇಳಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ, ತಾನೇ ಹೊಸದಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದ ರಾಗವೊಂದನ್ನೂ, ಅದರ ಮೇಳವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿ,ಅವನ ಈ ಮೇಳಚಕ್ರದಿಂದ ಸಂಗೀತಗಾರರು ಹೇಗೆ ಹೊಸಹೊಸ ರಾಗಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ತರಬಹುದು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಿದ್ದ ಮುನ್ನೋಟವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ಈ ನನ್ನ ಕಲ್ಪನೆ ಬರೀ ಕಲ್ಪನೆಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸದಿರಿ. ನಾನು ಇಂದು ತಿಳಿದ, ಮುಂದೆ ತಿಳಿಯಬರುವ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ, ಎಲ್ಲಾ ತರಹದ ರಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಲು, ಈ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮೇಳಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದೇ ಹನ್ನೆರಡು ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮೇಳಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚೇ ಆಗಲಿ, ಕಡಿಮೆಯೇ ಆಗಲಿ, ಮೇಳಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಹಣೆಗಣ್ಣನಾದ ಶಿವನಿಂದಲೂ ಅಸಾಧ್ಯ; ಅವನೂ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಲಾರ"

ತನ್ನ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿದ್ದ ವೆಂಕಟಮಖಿಯ ನಂಬಿಕೆ ಸುಳ್ಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಂತರದ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು, ಸಂಗೀತಗಾರರು, ವಾಗ್ಗೇಯಕಾರರೆಲ್ಲ ವೆಂಕಟಮಖಿಯ್ಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರು. ಅವನು ಚತುರ್ದಂಡಿಯನ್ನು ಬರೆದದ್ದು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ.೧೬೭೦ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ. ಆಮೇಲೆ ನೂರು-ನೂರೈವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಬಂದ ಸಂಗೀತ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ತ್ಯಾಗರಾಜ-ಮುತ್ತುಸ್ವಾಮಿ ದೀಕ್ಷಿತ-ಶಾಮಾಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ರಚನೆಗಳಿಂದ ಈ ಪದ್ಧತಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಧೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರಿತು.

Popular posts from this blog

ಪತ್ರಿಕೆ, ಅಂಕಣಕಾರರು, ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಗಳು

ನಿಮ್ಮ ರಾಶಿ ಫಲ ನಿಮ್ಮದೇ ? ಅಲ್ಲವೇ?

ಋತು ಸಂಹಾರ